Bu çalışma, 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından Hatay’da başlatılan çok ölçekli araştırma ve tasarım sürecini, Asi–Amik havzasından Samandağ–Milleyha kıyı sistemine uzanan ilişkisel bir coğrafya üzerinden ele almaktadır. Araştırmanın temel problemi, deprem sonrası yeniden yapılanma sürecinde yerleşim, su, tarımsal üretim, ekolojik sistemler, arkeolojik katmanlar ve kıyı peyzajı arasındaki sürekliliklerin mekânsal kararlarla nasıl yeniden kurulabileceğidir. Bu doğrultuda çalışma, idari veya proje sınırlarına dayalı parçalı bir mekânsal okuma yerine, havza içindeki hidrolojik, ekolojik, kültürel ve üretimsel ilişkileri ortak bir sistem içinde değerlendiren bir araştırma ve tasarım modeli geliştirmektedir.

Çalışmanın yöntemsel omurgasını kültürel ekoloji haritalaması oluşturmaktadır. Haritalama; hidrolojik ağlar, biyocoğrafik eşikler, habitatlar, tarım alanları, arkeolojik katmanlar, tarihsel izler, yerleşim örüntüleri, altyapılar ve güncel çevresel baskılar arasındaki ilişkilerin farklı ölçeklerde birlikte okunmasını sağlamaktadır. Bu yöntem aracılığıyla harita, coğrafi verinin temsil edildiği bir çıktıdan araştırma bilgisinin üretildiği, mekânsal ilişkilerin sorgulandığı ve tasarım kararlarının geliştirildiği operasyonel bir zemine dönüşmektedir. Havzakent yaklaşımı, bu ilişkisel okumanın havza ölçeğindeki mekânsal karşılığını oluşturarak su sistemleri, ekolojik koridorlar, tarımsal peyzajlar, yerleşimler ve biyoremediasyon alanlarını ortak bir ekolojik altyapı sistemi içinde bir araya getirmektedir.

Amik Gölü Kurtarma Planı kapsamında tarihsel hidrolojik hafıza, sulak alan işlevlerinin güncel peyzaj koşulları içinde yeniden etkinleştirilmesi üzerinden değerlendirilmiştir. Sulak alan rehabilitasyonu, taşkın alanlarının geri kazanılması, yüzey akışlarının yavaşlatılması ve filtrelenmesi, tarım–su arayüzlerinin yeniden düzenlenmesi ve habitat sürekliliğinin güçlendirilmesi bu yaklaşımın temel araçlarını oluşturmaktadır. Araştırmanın kültürel ekoloji boyutu, Amik Ovası ve Antiokheia’nın arkeolojik peyzajlarını da su ve üretim sistemleriyle birlikte ele almakta; Antiokheia Hipodromu üzerinden geliştirilen operasyonel tasarım yaklaşımı koruma, ekolojik altyapı, tarımsal üretim ve kamusal deneyim arasındaki ilişkileri mekânsallaştırmaktadır. Bu farklı araştırma katmanları, Antakya–Amik Ovası İklim Krizi Dirençli Havza-Kent Atlası içinde ortak bir mekânsal senteze taşınmaktadır.

Havzanın aşağı kesiminde yer alan Samandağ–Milleyha sistemi, araştırmanın ekolojik restorasyon ve uygulama ölçeğine yoğunlaştığı alanı oluşturmaktadır. Milleyha Sulak Alanı; Asi Nehri, delta ovası, tarımsal drenaj sistemleri, kıyı kumulları, Samandağ sahili ve deniz arasındaki hidro-ekolojik süreklilik içinde ele alınmıştır. Projede tampon bölgeler, agro-ekolojik geçiş zonları, drenaj kanallarının filtrasyon koridorlarına dönüştürülmesi, sulak alan hidrolojisinin doğallaştırılması, kumul sisteminin rejenerasyonu, habitat ve tür koruma rejimleri, kontrollü kamusal erişim ve ekolojik yönetim altyapısı birlikte geliştirilmiştir. Restorasyon yaklaşımı; hidrolojik süreçlerin, sediment hareketlerinin, bitki süksesyonunun ve habitat oluşumunun zaman içindeki gelişimini destekleyen süreç temelli ve rejeneratif peyzaj anlayışına dayanmaktadır.

Araştırma, pilot alan uygulamasının başlamasıyla birlikte saha verilerinin tasarım kararlarına yeniden aktarıldığı adaptif bir aşamaya geçmektedir. Hidrolojik performans, su ve toprak kalitesi, habitat değişimleri, bitki süksesyonu, kumul morfolojisi, tür kullanımı ve insan baskısının izlenmesi; sonraki uygulama etaplarının kalibrasyonunda kullanılacaktır. Yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları, yerel uzmanlar, bilim insanları, üreticiler ve alanı uzun süredir gözlemleyen farklı aktörlerin bilgi ve deneyimleri bu sürecin gelişimine katkı sağlayacak önemli bilgi katmanları olarak değerlendirilmektedir.

Sonuçta çalışma, kültürel ekoloji haritalamasından havza ölçeğinde ekolojik altyapıya, operasyonel tasarımdan restorasyon ve pilot uygulamaya uzanan açık ve adaptif bir araştırma–tasarım modeli önermektedir. Bu model, deprem sonrası Hatay coğrafyasının yeniden düşünülmesinde ekolojik süreçleri, kültürel katmanları ve yerel bilgiyi mekânsal karar üretiminin temel bileşenleri olarak konumlandırmaktadır.